Program Partii Razem dla praw kobiet w pigułce
Stanowisko Razem sprowadza się do tego, że o tym, czy i kiedy urodzić dziecko, decyduje kobieta, a zadaniem państwa jest umożliwić jej podjęcie tej decyzji bezpiecznie. Prawo, które obowiązuje po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2020 roku, robi coś przeciwnego: zamiast ograniczyć liczbę aborcji, wypycha je poza system, do samotności i poza opiekę medyczną. Odpowiedzią jest pakiet, w którym każdy element domyka poprzedni: aborcja na żądanie do co najmniej 12. tygodnia, refundowana antykoncepcja, antykoncepcja awaryjna bez recepty, koniec klauzuli sumienia, rzetelna edukacja seksualna jako profilaktyka oraz dekryminalizacja pomocy w aborcji jako natychmiastowa łata na czas, zanim zmieni się samo prawo. Każdemu z tych rozwiązań poświęcamy osobny tekst w tym dziale.
Punktem wyjścia jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 r. (sygn. K 1/20), opublikowane 27 stycznia 2021 r. (Dz.U. 2021 poz. 175). Wypadła z prawa przesłanka embriopatologiczna, czyli dopuszczalność aborcji przy dużym prawdopodobieństwie ciężkiej i nieodwracalnej wady płodu, a Polska została z jedną z najostrzejszych ustaw w Europie. Center for Reproductive Rights zalicza ją do wąskiej grupy europejskich wyjątków z silnie ograniczonym dostępem, obok Malty, Liechtensteinu czy Andory (Center for Reproductive Rights, „Abortion Laws in Europe", 2025).
Postulat Razem odtwarza standard większości kontynentu, gdzie aborcja na żądanie we wczesnej ciąży jest legalna, a najczęstszą granicą bywa właśnie dwunasty tydzień — jak w Niemczech, Francji czy we Włoszech. Sformułowanie „co najmniej" wyznacza dolny pułap, od którego dostęp ma się dopiero zaczynać, a nie górny, do którego wolno się co najwyżej zbliżać. Opinia publiczna jest tu przechylona wyraźniej, niż sugeruje obraz „narodu podzielonego na pół": obowiązujący zakres popiera 13% ankietowanych, a za zbyt wąski uznaje go 57% (CBOS, 2023). Cały postulat, wraz z europejskim tłem i badaniami opinii, rozkładamy w tekście aborcja do 12. tygodnia — co dokładnie proponuje Razem.
Legalne przesłanki wciąż formalnie obowiązują, ale w praktyce działają coraz słabiej, bo między pacjentką a świadczeniem staje klauzula sumienia. W założeniu jest to uprawnienie pojedynczego lekarza do odmowy wykonania świadczenia sprzecznego z jego przekonaniami; kłopot zaczyna się tam, gdzie z klauzuli korzystają po kolei wszyscy ginekolodzy w szpitalu, a efekt jest identyczny z instytucjonalną odmową. Najdalej proces ten zaszedł na Podkarpaciu, gdzie od lat funkcjonuje niepisany zakaz i w 2023 oraz 2024 r. nie wykonano ani jednego zabiegu (Polityka, 2023). W całej Polsce publiczny system wykonał w 2024 r. 896 legalnych aborcji (Puls Medycyny, 2025).
Lukę pogłębił drugi wyrok. Do 2015 roku lekarz powołujący się na sumienie miał obowiązek wskazać, gdzie pacjentka realnie uzyska pomoc; wyrokiem z 7 października 2015 r. Trybunał uznał ten obowiązek za niezgodny z Konstytucją (sygn. K 12/14, Dz.U. 2015 poz. 1633). Odtąd lekarz może odmówić i zamilknąć, a ciężar odnalezienia placówki spada na samą kobietę, choć za organizację dostępu odpowiada państwo. Dlatego Razem chce skończyć z klauzulą sumienia — najdotkliwiej blokuje ona dostęp tam, gdzie świadczenie finansuje NFZ; mechanizm, w którym całe województwa zostają bez placówki wykonującej zabieg, prowadzi osobny tekst o końcu klauzuli sumienia. Ten sam problem dostępu do opieki niezależnie od miejsca zamieszkania pokazuje nasz siostrzany serwis, w tekście o porodówce w każdym powiecie.
Prawo do decyzji zaczyna się dużo wcześniej niż na sali zabiegowej — przy aptecznej kasie. Antykoncepcja hormonalna jest w Polsce w przytłaczającej większości pełnopłatna: na liście refundacyjnej zostaje kilka starszych tabletek dwuskładnikowych, a nowsze generacje, wkładki czy zastrzyki są poza nią w całości. Refundacja rusza dopiero, gdy producent złoży wniosek, a firmy tego nie robią, bo na antykoncepcji pełnopłatnej zarabiają więcej — czyli rozwiązać ten stan może tylko decyzja polityczna, nie rynek (FEDERA — omówienie interpelacji do MZ). Efekt widać w zestawieniu porównawczym: w European Contraception Policy Atlas 2024 Polska zajęła ostatnie miejsce wśród 47 krajów z wynikiem 33,2%, i tkwi na dnie nieprzerwanie od 2019 roku (EPF, 2024).
Do bariery cenowej dokłada się sumienie w gabinecie, bo klauzula bywa rozciągana także na wypisanie recepty na antykoncepcję, choć jej wcale nie obejmuje. Razem chce, żeby cena tabletek przestała być realnym progiem, a planowanie rodziny nie zależało od zasobności portfela — szczegóły w tekście refundowana antykoncepcja i koniec klauzuli sumienia. Ta sama logika, dostępność zamiast dopłacania od każdego opakowania, wraca w siostrzanym serwisie przy recepcie za 5 złotych.
Antykoncepcja awaryjna z octanem uliprystalu (ellaOne) działa tym skuteczniej, im wcześniej się ją zażyje — przyjmuje się ją najpóźniej do 120 godzin po stosunku, a skuteczność jest najwyższa w pierwszej dobie i spada z upływem czasu (Ministerstwo Zdrowia — „Antykoncepcja awaryjna"). Recepta jako warunek dostępu jest więc barierą wpisaną w zegar: każda godzina spędzona na szukaniu lekarza obniża szansę, że tabletka zadziała. Polska miała już ellaOne bez recepty w latach 2015–2017, po czym rząd PiS przywrócił receptę, a próbę odwrócenia tego w 2024 r. zablokowało weto prezydenta (Prawo.pl, 2024).
Weszło rozwiązanie połowiczne: pilotaż, w którym od 1 maja 2024 r. osoba od 15. roku życia dostaje preparat po rozmowie z farmaceutą, na receptę farmaceutyczną. Skalę pokazuje jedna liczba — od maja 2024 do kwietnia 2025 r. farmaceuci wystawili 18 736 recept, a do programu przystąpiła mniej więcej co dziesiąta apteka (Rzeczpospolita, 2025). Z zasady „powszechnego dostępu" dla środka wrażliwego na czas wynika kierunek opisany w osobnym tekście o antykoncepcji awaryjnej bez recepty: „dzień po" ma leżeć na aptecznej półce, a nie czekać na formalny próg.
Trwała zmiana ustawy wymaga większości, której w Sejmie na razie nie ma, ale najostrzejszy problem daje się rozwiązać mniejszym cięciem. Ustawa Ratunkowa, projekt Klubu Lewica poparty przez Wielką Koalicję za Równością i Wyborem oraz ponad sto organizacji, nie rozszerzała przesłanek — usuwała z kodeksu karnego karalność pomocy w aborcji (art. 152 k.k.), żeby lekarz przestał ważyć medycynę przeciwko groźbie prokuratora. Chodziło o zdjęcie efektu mrożącego, o którym mówił już Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie R.R. przeciwko Polsce z 2011 r. (HUDOC). Głosowanie 25 lutego 2021 r. nie dotknęło nawet treści projektu — Sejm odmówił mu miejsca w porządku obrad, głosami PiS oraz części KO i PSL (Sejm IX kadencji, głosowanie nr 12).
Dekryminalizacja pomocy i pełny postulat programowy to dwa poziomy jednej sprawy: pierwszy jest doraźną łatą na czas, gdy większości do szerszej zmiany brakuje, drugi — docelowym standardem. Historię projektu i różnicę między nimi przybliża osobny tekst o Ustawie Ratunkowej.
Najtańszy sposób na mniejszą liczbę niechcianych ciąż to profilaktyka, a jej fundamentem jest rzetelna edukacja seksualna oparta na wiedzy — postulat, który Razem stawia obok dostępu do antykoncepcji już od stanowiska z 2015 r. o przeciwdziałaniu przemocy wobec kobiet (Partia Razem, 2015). Światowa Organizacja Zdrowia potwierdza, że dobrze prowadzona edukacja tego typu wiąże się z niższym odsetkiem niechcianych ciąż i nie zwiększa aktywności seksualnej młodych (WHO — „Comprehensive sexuality education").
Polska szkoła spełniła ten postulat dopiero połowicznie. Od września 2025 r. „wychowanie do życia w rodzinie" zastąpiła „edukacja zdrowotna", ale od razu jako przedmiot nieobowiązkowy, z którego rodzic albo pełnoletni uczeń może się wypisać jednym oświadczeniem (Głos Nauczycielski, 2025). Zajęcia, z których łatwo się wypisać, omijają właśnie tych uczniów, którzy rzetelnej wiedzy nie zdobędą gdzie indziej. Dlaczego edukacja i dostęp do środków działają w jedną stronę, wyjaśnia osobny tekst o rzetelnej edukacji seksualnej.
Wprowadzimy legalną, dostępną i bezpłatną aborcję na żądanie do co najmniej 12 tygodnia ciąży. Zagwarantujemy powszechny dostęp do antykoncepcji, w tym refundowanej. Skończymy z klauzulą sumienia.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Zdrowie ponad zyski”, pkt 13, partiarazem.pl
Prawa reprodukcyjne są u Razem częścią publicznej ochrony zdrowia, a nie osobną „kwestią światopoglądową" — ta sama zasada dostępności niezależnej od portfela i miejsca zamieszkania wraca w sąsiednim dziale o zdrowiu kobiet.
Skuteczność tabletki „dzień po” spada z każdą godziną, więc recepta jako warunek dostępu jest barierą wpisaną w zegar. Polska raz już miała ellaOne bez recepty (2015–2017), potem cofnęła się do recepty, a próbę odwrócenia tego w 2024 r. zablokowało weto prezydenta. Razem chce powszechnego dostępu do antykoncepcji — także awaryjnej, bez recepty.
Razem od lat domaga się rzetelnej edukacji seksualnej opartej na wiedzy — jako profilaktyki niechcianych ciąż i wczesnego wykrywania przemocy. Tymczasem polska szkoła dopiero w 2025 r. zamieniła „wychowanie do życia w rodzinie” na „edukację zdrowotną”, i to od razu jako przedmiot nieobowiązkowy, z którego można się wypisać.
Klauzula sumienia miała być prawem pojedynczego lekarza do odmowy. W praktyce rozlała się na całe szpitale i wytworzyła regiony, w których legalnej aborcji nie wykona nikt. Razem chce skończyć z klauzulą sumienia — świadczenie gwarantowane ma być dostępne niezależnie od przekonań personelu.
Polska od lat zamyka europejskie rankingi dostępu do antykoncepcji: garść refundowanych tabletek, „dzień po” tylko na receptę, lekarze odmawiający w imię sumienia. Razem chce powszechnego dostępu do antykoncepcji, w tym refundowanej, i zniesienia klauzuli sumienia — bo o tym, czy i kiedy mieć dziecko, ma decydować kobieta, a nie cennik i formularz.
Razem chce legalnej, dostępnej i bezpłatnej aborcji na żądanie do co najmniej 12. tygodnia ciąży, powszechnego dostępu do refundowanej antykoncepcji oraz zniesienia klauzuli sumienia. Wyjaśniamy, co kryje się za tym postulatem — na tle wyroku TK z 2020 roku, badań opinii i standardu obowiązującego w większości Europy.
Ustawa Ratunkowa to projekt Klubu Lewica, poparty przez Wielką Koalicję za Równością i Wyborem i ponad 100 organizacji. Miała skreślić z kodeksu karnego karę za pomoc w aborcji, żeby lekarze przestali bać się ratować pacjentki. W lutym 2021 roku Sejm nie wpuścił jej nawet do porządku obrad.
