Opieka i alimenty: koniec z niewidzialną pracą kobiet | Razem dla praw kobiet

Socjalny Kongres Kobiet: feminizm, który mówi o płacach i czynszach

Fri, 17 Jul 2026 09:00:00 +0200

Feminizm bywa w Polsce sprowadzany do sporu o prawa obyczajowe, tymczasem dla większości kobiet równie dotkliwe co zakazy są niskie płace, śmieciowe umowy i czynsze pochłaniające połowę pensji. Właśnie tę perspektywę przypomniał Socjalny Kongres Kobiet, którego dwadzieścia postulatów Rada Krajowa Razem poparła w 2018 roku — lista żądań mówiących o godzinach pracy, umowach w budżetówce, miejscach w żłobkach i ochronie lokatorek. Ten dokument dobrze pokazuje, jak Razem rozumie równość — mierzoną wysokością pensji, formą umowy i wysokością czynszu, a nie samą deklaracją światopoglądową.

Skąd wziął się Socjalny Kongres Kobiet

Socjalny Kongres Kobiet narodził się w 2018 roku jako oddolna odpowiedź na feminizm, który zdaniem jego organizatorek zbyt często mówił głosem kobiet z klasy średniej, a milczał o pracownicach. Zainicjowały go działaczki związane z Ogólnopolskim Związkiem Zawodowym „Inicjatywa Pracownicza": pracownice żłobków, instytucji kultury i lokatorki, które chciały ruchu wymierzonego we wyzysk w miejscu pracy i w niesprawiedliwość mieszkaniową (OZZ IP). Zamiast paneli eksperckich postawiono na otwartą dyskusję o realnych problemach — o zarobkach, harmonogramach zmian, czynszach i eksmisjach.

Poparcie tego ruchu przez Razem nie było gestem kurtuazyjnym. Partia od początku budowała swoją tożsamość na połączeniu spraw równościowych z pracowniczymi, więc lista Kongresu układała się w spójną całość z jej własnym programem. W maju 2018 roku Rada Krajowa przyjęła stanowisko, w którym wprost udzieliła poparcia dwudziestu konkretnym żądaniom (stanowisko Razem).

Cztery żądania, które dobrze pokazują ten język

Z dwudziestu postulatów cztery szczególnie dobrze oddają socjalny charakter tego feminizmu. Pierwszy dotyczył czasu pracy — Kongres domagał się „skrócenia długości tygodniowego czasu pracy do 35 godzin bez obniżenia płacy". Drugi celował w zatrudnienie w sektorze publicznym: „podwyższenie płac i zatrudnianie na umowy o pracę we wszystkich zakładach finansowanych z budżetu samorządowego lub państwowego" — bo to właśnie w budżetówce, w opiece i kulturze, kobiety najczęściej pracują na umowach śmieciowych.

Trzeci postulat wprost łączył równość z opieką: „zwiększenie liczby miejsc w żłobkach i przedszkolach miejskich oraz obniżenie opłat za ich usługi". Czwarty przenosił punkt ciężkości w przemocy domowej ze strony ofiary na stronę sprawcy — Kongres żądał „wprowadzenia regulacji dotyczących przemocy w rodzinie, polegających na tym, iż to sprawca przemocy zobowiązany jest do opuszczenia mieszkania". Wszystkie te żądania łączy przekonanie, że o wolności kobiety przesądza jej niezależność ekonomiczna i bezpieczeństwo, a nie sama treść deklaracji o równości — dlatego Kongres mówił o pensjach, umowach i czynszach.

Co z tych postulatów weszło do programu 2025

Kilka z popartych wtedy żądań wróciło po latach w programie wyborczym — i to nieraz w mocniejszej wersji. Postulat skrócenia tygodnia pracy Razem przejął i podbił: zamiast 35 godzin program zapowiada 32-godzinny tydzień pracy „przy zachowaniu tej samej pensji", z dodatkiem 35 dni urlopu i prawem do odłączenia się po godzinach (program, rozdz. „Państwo po stronie pracujących", pkt 5). Żądanie umów o pracę w budżetówce znalazło odbicie w zapowiedzi likwidacji plagi śmieciówek, powiązania płac w sektorze publicznym ze średnim wynagrodzeniem i likwidacji outsourcingu w instytucjach publicznych.

Postulat sieci tanich żłobków przełożył się na programową gwarancję miejsca w publicznym żłobku i przedszkolu dla każdego dziecka — rozwijamy go w tekście o żłobkach dla wszystkich dzieci. A zasada, że to sprawca, a nie ofiara, opuszcza wspólne mieszkanie, pozostała jednym z filarów polityki antyprzemocowej Razem, o czym piszemy przy okazji reguły „sprawca zostaje, ofiara ucieka".

Poparcie postulatów to nie to samo co ich autorstwo. Socjalny Kongres Kobiet jest niezależnym ruchem, a Razem poparł jego żądania jako partia sojusznicza — nie wszystkie dwadzieścia punktów przełożyło się jeden do jednego na program wyborczy z 2025 r. Pokrycie jest jednak wyraźne właśnie tam, gdzie chodzi o pracę, opiekę i mieszkanie.

Co proponuje Razem

Partia Razem udziela poparcia postulatom Socjalnego Kongresu Kobiet.— Stanowisko Rady Krajowej Partii Razem ws. poparcia dla postulatów Socjalnego Kongresu Kobiet (2018), partiarazem.pl

Krótszy tydzień pracy bez cięcia pensji — Kongres chciał 35 godzin, program Razem idzie do 32 godzin przy tej samej płacy.
Umowy o pracę i godne płace w budżetówce — koniec śmieciówek i outsourcingu tam, gdzie państwo jest pracodawcą, a pracownicami są w większości kobiety.
Więcej tanich żłobków i przedszkoli — publiczna opieka jako warunek, by kobieta mogła wrócić do pracy.
Sprawca opuszcza mieszkanie — ochrona przed przemocą, która nie każe ofierze uciekać z własnego domu.

Socjalny wymiar tego feminizmu widać też w sprawach płacowych — jawność wynagrodzeń i realną równość płac rozkładamy w tekstach o luce płacowej i jawności płac, a nieodpłatny „drugi etat" kobiet w artykule o niewidzialnej pracy opiekuńczej. Całość tematu opieki i alimentów zbiera hub opieka i alimenty. Mieszkaniowa część postulatów Kongresu — od budownictwa komunalnego po ochronę lokatorek — to z kolei oś programu naszego siostrzanego serwisu o tanich mieszkaniach na wynajem.

Źródła i dalsza lektura

Ściągalność alimentów: dlaczego komornik trafia w próżnię

Thu, 16 Jul 2026 09:00:00 +0200

Zasądzone alimenty są dopiero obietnicą pieniędzy — między wyrokiem a wpłatą na konto stoi egzekucja, która w Polsce zawodzi w większości spraw. Rodzic, który nie chce płacić, ma do dyspozycji cały arsenał uników: pracę na czarno, ukryte dochody, majątek przepisany na nową partnerkę, fikcyjne samozatrudnienie z groszową „pensją". Komornik ściga wtedy kogoś, kto na papierze nic nie ma, a rachunek za tę bezradność państwa płaci samotna matka. Razem chce odwrócić tę logikę: skoro alimenty są należnością dziecka, to ich ściganie ma być zadaniem wspólnoty, wyposażonej w narzędzia, które realnie działają, a nie leżą w ustawach martwe.

Komornik, który trafia w próżnię

Egzekucja alimentów w Polsce jest tak nieskuteczna, że przez lata graniczyło to z porażką systemu. Nawet po reformie komorniczej z 2019 r., którą Ministerstwo Sprawiedliwości reklamowało jako sukces, skuteczność ściągania alimentów wzrosła zaledwie do około 20 proc. w 2020 r. — i był to i tak najlepszy wynik od pięciu lat, bo rok wcześniej, w 2019 r., wynosiła 16,4 proc. (MS). W czterech na pięć spraw komornik nie odzyskuje więc pełnej należności, a dziecko przez ten czas pozostaje bez zasądzonych pieniędzy.

Powód tej bezradności nie jest tajemnicą. Dłużnik, który świadomie unika płacenia, ukrywa dochody i pracuje w szarej strefie, przepisuje majątek pozornymi darowiznami na rodzinę albo ucieka w samozatrudnienie z minimalną podstawą. Już w 2016 r. Razem zwracał uwagę, że rynek pracy oparty na umowach śmieciowych i zatrudnieniu w szarej strefie czyni ukrywanie dochodów wyjątkowo prostym (stanowisko Rady Krajowej). Komornik działa na podstawie tego, co widać w rejestrach — a zdeterminowany dłużnik dba właśnie o to, żeby widać nie było nic.

To osobny problem od samej wypłaty świadczenia zastępczego. Gdy egzekucja zawodzi, państwo powinno wypłacić dziecku pieniądze od razu, z Funduszu Alimentacyjnego, i dopiero potem samo dochodzić swojego od dłużnika — mechanikę tego świadczenia i postulat zniesienia progu dochodowego opisujemy w tekście o Funduszu Alimentacyjnym dla wszystkich rodzin. Tutaj chodzi o drugą połowę problemu: co dzieje się z samym dłużnikiem.

Kiedy niepłacenie jest przestępstwem

Uchylanie się od alimentów nie jest tylko sprawą cywilną — to również przestępstwo. Artykuł 209 kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność za uporczywe niepłacenie, gdy łączna zaległość sięga równowartości co najmniej trzech świadczeń okresowych albo opóźnienie przekracza trzy miesiące (kodeks karny, art. 209). W typie podstawowym grozi za to grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku, a jeśli dłużnik naraża dziecko na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb — nawet do dwóch lat.

Po nowelizacji z 2017 r. przepis stał się ostrzejszy: znikło z niego mgliste kryterium „uporczywości", które sądom trudno było udowodnić, a odpowiedzialność powiązano z twardym progiem trzech niezapłaconych rat. Kluczowe jest jednak to, że ściganie nie rusza z urzędu — potrzebny jest wniosek pokrzywdzonego, organu pomocy społecznej albo organu prowadzącego sprawę wobec dłużnika. Ciężar uruchomienia machiny znów spada więc na rodzica, który już i tak dźwiga opiekę nad dzieckiem samodzielnie.

Prawo jazdy, rejestr i inne narzędzia nacisku

Poza prawem karnym państwo ma też środki administracyjnego nacisku, tyle że korzysta z nich niemrawo. Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pozwala staroście zatrzymać dłużnikowi prawo jazdy, jeśli ten uchyla się od współpracy — nie stawia się na wywiad alimentacyjny, nie składa oświadczenia majątkowego, nie szuka pracy (ustawa z 2007 r.). Dokument wraca, dopiero gdy dłużnik zacznie wywiązywać się z zobowiązań. To narzędzie bywa skuteczne, bo uderza w wygodę życia dłużnika, a nie w jego — często fikcyjnie zerowy — majątek.

Drugim instrumentem jest jawność. Dłużnicy alimentacyjni z zaległością dłuższą niż trzy miesiące trafiają do publicznego Krajowego Rejestru Zadłużonych, dostępnego przez internet, a komercyjne biura informacji gospodarczej, jak KRD, prowadzą własne bazy. To właśnie z danych KRD wiadomo, że zaległości alimentacyjne sięgnęły w czerwcu 2025 r. 16,4 mld zł, ciążą na 292,4 tys. osób, a około 96 proc. tej kwoty przypada na ojców (KRD). Rejestr utrudnia dłużnikowi wzięcie kredytu czy podpisanie umowy — ale sam z siebie pieniędzy dziecku nie przynosi.

Egzekucja to nie kara za biedę. Rozróżnienie jest tu istotne: państwo ma ścigać tych, którzy płacić mogą, a nie chcą — ukrywających dochód i majątek — a nie karać dłużników rzeczywiście niewypłacalnych. Razem, opisując niepłacenie jako formę przemocy ekonomicznej, celuje w to pierwsze: w świadomą strategię unikania, nie w ubóstwo.

Co proponuje Razem

Zagwarantujemy wypłatę świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego dla wszystkich rodzin. Uprościmy procedury, obniżymy koszty i zapewnimy darmową pomoc prawną w sprawach o alimenty.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 9, partiarazem.pl

Ciężar egzekucji po stronie państwa — to wspólnota, a nie samotna matka, ma ścigać dłużnika alimentacyjnego, wypłacając dziecku świadczenie od razu i sama dochodząc należności.
Darmowa pomoc prawna w sprawach o alimenty, żeby złożenie wniosku z art. 209 czy o zatrzymanie prawa jazdy nie zależało od zasobności portfela poszkodowanej.
Niepłacenie jako przemoc ekonomiczna — Razem od 2016 r. nazywa uchylanie się od alimentów formą przemocy wobec matki i dziecka, a nie prywatnym sporem byłych partnerów.

Traktowanie niepłacenia jako przemocy nie jest u Razem figurą retoryczną — spaja się z szerszą polityką ochrony przed przemocą ekonomiczną, o której piszemy przy okazji zasady „sprawca zostaje, ofiara ucieka". Cały temat opieki i alimentów zbiera hub opieka i alimenty. To, dlaczego prekarny rynek pracy ułatwia ukrywanie dochodów przed komornikiem, rozkłada z kolei nasz siostrzany serwis — w tekście o końcu umów śmieciowych.

Źródła i dalsza lektura

Niewidzialna praca opiekuńcza: drugi etat, za który kobiety nie dostają nic

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

Praca, która utrzymuje każdy dom przy życiu — pranie, gotowanie, sprzątanie, dopilnowanie lekcji, opieka nad chorym dzieckiem i starzejącym się rodzicem — nie pojawia się w żadnej statystyce zatrudnienia i nie ma pensji, ale wykonuje ją głównie jedna płeć. Przeciętna Polka poświęca na obowiązki domowe blisko dwie godziny dziennie więcej niż mężczyzna, a rynkowa wartość tej niewidzialnej roboty sięga u kobiet dwóch trzecich średniej krajowej pensji. Razem chce, żeby państwo tę pracę zdjęło z kobiecych barków tam, gdzie może ją przejąć — przez żłobki, opiekę wytchnieniową i asystencję — a tam, gdzie zostaje w rodzinie, wreszcie ją godnie wyceniło.

Drugi etat, którego nie widać w gospodarce

Gdy ekonomia mierzy pracę, liczy tylko tę opłacaną — resztę traktuje tak, jakby działa się sama. Tymczasem prace domowe i opiekuńcze to pełnoprawny nakład czasu i wysiłku, bez którego żaden odpłatny etat nie mógłby zostać wykonany: ktoś musi wyprać koszulę, w której idzie się do biura, i odebrać dziecko, żeby drugi rodzic mógł zostać dłużej w pracy. Badanie budżetu czasu prowadzone przez GUS pokazuje, jak nierówno rozkłada się ten drugi, nieopłacany etat — przeciętna kobieta poświęca na obowiązki domowe o około godzinę i czterdzieści minut dziennie więcej niż mężczyzna (dane za 2023 r.) (GUS). W skali tygodnia robi się z tego kilkanaście dodatkowych godzin, w skali roku — kolejny nieodpłatny etat.

Ta różnica nie jest kwestią indywidualnego lenistwa czy pracowitości, tylko utrwalonego podziału ról, w którym opieka „z natury" przypada kobiecie. Program Razem nazywa rzecz wprost: dziś państwo, zamiast wspierać osoby wymagające szczególnej opieki, „obciąża tym wysiłkiem ich rodziny — przede wszystkim kobiety" (deklaracja programowa, rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć"). Kobieta, która bierze na siebie ten ciężar, płaci za niego godzinami odebranymi płatnej pracy, odpoczynkowi i własnemu zdrowiu.

Ile jest warta praca, której się nie liczy

Skoro tej pracy nikt nie wynagradza, łatwo uznać, że nic nie kosztuje — dlatego GUS postanowił oszacować jej wartość rynkową, mnożąc czas poświęcony na konkretne czynności przez stawki, jakie trzeba by zapłacić za ich wykonanie komuś z zewnątrz. Wynik z 2023 r. jest wymowny: praca domowa przeciętnej kobiety warta była około 4,6 tys. zł miesięcznie, czyli mniej więcej dwie trzecie średniego wynagrodzenia, podczas gdy u mężczyzny wartość ta wynosiła około 3 tys. zł (GUS za rp.pl). W skali roku różnica między wkładem kobiet i mężczyzn sięga kilkunastu tysięcy złotych na osobę — pieniędzy, których nikt nigdy nie wypłaca, ale które ktoś realnie oszczędza.

Ten rachunek ma dwa dna. Pierwsze: gdyby państwo albo rynek miały tę opiekę wykonać, kosztowałaby ona fortunę — dlatego tak wygodnie jest zostawić ją niewidzialną i darmową. Drugie: kobieta, która wykonuje pracę wartą dwie trzecie pensji, ale nie dostaje za nią złotówki ani składki emerytalnej, na starość zostaje z głodowym świadczeniem. Ponieważ za tę pracę nie odprowadza się składek, jej ciężar wraca po latach jako głodowa emerytura tej samej kobiety.

Opieka nad dorosłymi też spada na córki

Praca opiekuńcza nie kończy się, gdy dzieci dorosną. Wtedy zwykle zaczyna się jej drugi akt — opieka nad starzejącymi się rodzicami i bliskimi z niepełnosprawnością, którą w polskich rodzinach również pełnią przede wszystkim kobiety, często rezygnując z etatu w najlepszych zawodowo latach. Państwo tę rezygnację „docenia" specjalnym zasiłkiem opiekuńczym w wysokości 620 zł miesięcznie (świadczenie od 2024 r. wygaszane — przyznawane już tylko na prawach nabytych) (gov.pl) — kwotą, za którą nie da się utrzymać, a która dodatkowo jest obwarowana niskim progiem dochodowym. Kobieta, która porzuca pracę, by opiekować się obłożnie chorą matką, dostaje więc mniej niż jedną piątą przeciętnej pensji i traci lata składek.

Alternatywą dla zrzucania tej opieki na rodziny jest publiczna usługa — asystencja osobista i opieka wytchnieniowa, które pozwalają opiekunowi na oddech, pracę i własne życie. Jak taki system urządzić i dlaczego opieka nad niesamodzielnym bliskim nie może oznaczać wypadnięcia z rynku pracy, opisuje nasz siostrzany serwis o polityce opiekuńczej — w tekście Opieka wytchnieniowa: niewidzialna praca, którą państwo zrzuca na rodziny.

Co proponuje Razem

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

Bezpłatna asystencja osobista i opieka wytchnieniowa — publiczne usługi, które przejmują część opieki nad osobą niesamodzielną, żeby nie spadała ona w całości na krewną.
Sieć żłobków i przedszkoli oraz opieka popołudniowa, odciążające matki z całodobowego dyżuru przy małym dziecku.
Godne wsparcie dla opiekunów rodzinnych — dziś zasiłek dla rezygnującego z pracy opiekuna to 620 zł, kwota, którą Razem uznaje za rażąco zaniżoną wobec realiów życia.

Odciążenie pracy opiekuńczej to warunek, bez którego równość na rynku pracy zostaje na papierze — bo kobieta pełniąca drugi, nieodpłatny etat nie startuje z tej samej linii co mężczyzna. Jak ta nierówność przekłada się na zarobki i awanse, pokazujemy w tekście o powrocie do pracy po macierzyńskim, a najprostszy sposób jej odciążenia — publiczny żłobek — opisujemy w artykule o żłobkach dla wszystkich dzieci. Całość tematu zbiera hub opieka i alimenty.

Źródła i dalsza lektura

Urlop rodzicielski po równo: dlaczego dziecko „kosztuje” tylko matkę

Sun, 12 Jul 2026 09:00:00 +0200

Prawo do urlopu na opiekę nad małym dzieckiem przysługuje w Polsce obojgu rodzicom, ale korzysta z niego prawie wyłącznie matka — i to jej, a nie ojcu, rynek pracy wystawia za tę przerwę rachunek: wolniejszy awans, niższą pensję po powrocie i chudszą emeryturę. Dopóki dłuższa przerwa na opiekę uchodzi domyślnie za sprawę kobiety, dopóty pracodawca będzie ostrożniej zatrudniał i wolniej awansował młode pracownice, obawiając się przyszłej nieobecności, której u mężczyzn z góry nie zakłada. Razem chce ten domyślny podział rozmontować i zapowiada 480-dniowy urlop rodzicielski dzielony po równo między oboje rodziców, w którym część przypisana ojcu przepada, jeśli jej nie wykorzysta.

Urlop, który domyślnie bierze matka

Kiedy w rodzinie pojawia się dziecko, ktoś musi na jakiś czas odejść od pracy zarobkowej, i przez lata odpowiedź była w polskich domach tak oczywista, że rzadko w ogóle padało pytanie. Zostawała matka — najpierw na urlopie macierzyńskim, potem na rodzicielskim — a ojciec wracał do biura po kilku dniach urlopu okolicznościowego. Za tym „naturalnym" podziałem stoi jednak twarda ekonomia gospodarstwa domowego: skoro kobieta częściej zarabia mniej, para racjonalnie uznaje, że to jej wypadnięcie z pracy będzie mniej kosztowne. Decyzja podjęta raz, przy pierwszym dziecku, utrwala się na całe rodzicielstwo i pogłębia różnicę w zarobkach, która ją zrodziła.

Skutki widać w statystykach zatrudnienia. Dziecko w gospodarstwie domowym obniża obecność matki na rynku pracy i podnosi obecność ojca — ta sama okoliczność działa na karierę kobiety i mężczyzny w przeciwne strony. Mechanizm tej „kary za macierzyństwo" i tego, jak powrót po urlopie cofa kobietę na gorsze warunki, rozkładamy osobno w tekście o powrocie do pracy po macierzyńskim. Urlop dzielony wyłącznie po jednej stronie jest jednym z kół zamachowych tej nierówności.

Dlaczego nieprzenoszalna część zmienia normę

Doświadczenie krajów, które ograniczyły kryzys nierównego podziału opieki, jest zgodne w jednym punkcie: sam urlop „do wyboru" nie wystarcza. Jeśli całą pulę dni można przekazać drugiemu rodzicowi, to w praktyce przekazuje ją matce — bo tak każe i norma kulturowa, i arytmetyka pensji. Działa dopiero część nieprzenoszalna: przypisana konkretnie ojcu, która przepada, jeśli z niej nie skorzysta. Rodzina traci wtedy dni przypisane konkretnie ojcu, a nie wspólną pulę do dowolnego rozdysponowania — i to realnie zmienia sposób, w jaki rodzice dzielą między siebie opiekę.

Ten mechanizm wszedł już do polskiego prawa. Wdrażając unijną dyrektywę o równowadze między życiem zawodowym a prywatnym, w 2023 r. wydłużono urlop rodzicielski i wpisano do niego 9-tygodniową część zarezerwowaną dla każdego z rodziców z osobna, bez możliwości przeniesienia jej na drugie (dyrektywa 2019/1158; polska nowela Kodeksu pracy z 9 marca 2023 r.). Celem tej zmiany było wprost zachęcenie ojców do korzystania z urlopu — i pierwsze dane pokazują, że kierunek jest słuszny.

Od kilku tygodni do połowy

Ruch już się zaczął, choć z niskiego pułapu. Według ZUS w 2025 r. ojcowie stanowili 16,7 proc. osób pobierających zasiłek za urlop rodzicielski, podczas gdy rok wcześniej było ich 12,3 proc. — wzrost o ponad cztery punkty w ciągu jednego roku, i to mimo spadku liczby urodzeń (ZUS). Widać po tym, że gwarantowana ojcu część urlopu faktycznie skłania mężczyzn do zostania z dzieckiem, a nie tylko figuruje w przepisach.

Skok z kilkunastu procent do połowy to jednak inna skala reformy niż dodanie kilku nieprzenoszalnych tygodni. Postulat Razem idzie właśnie tak daleko: nie chodzi o zachęcanie ojców do wzięcia ułamka urlopu, lecz o taki podział, w którym opieka nad dzieckiem od początku jest sprawą obojga rodziców w równym stopniu. Dopiero wtedy pracodawca przestanie zakładać z góry, że to kobieta zniknie z pracy na rok — bo równie dobrze zniknąć może mężczyzna.

Uwaga o danych. Odsetek 16,7 proc. dotyczy węższej kategorii — osób pobierających zasiłek konkretnie za urlop rodzicielski — i nie należy go mylić z udziałem mężczyzn we wszystkich rodzajach zasiłku macierzyńskiego (tam poziom jest wyższy, m.in. za sprawą krótkiego urlopu ojcowskiego). Porównywalny w czasie jest tu przede wszystkim kierunek zmiany, a nie wartość bezwzględna wskaźnika.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy 480-dniowy urlop rodzicielski dzielony po równo między rodziców.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 8, partiarazem.pl

Postulat równego podziału nie jest u Razem pomysłem świeżej daty. Już w stanowisku w sprawie alimentów z 2016 r. partia domagała się „powszechnego urlopu rodzicielskiego obligatoryjnie dzielonego po równo między matkę i ojca", z zastrzeżeniem, że część niewykorzystana przez jedno z rodziców przepada (stanowisko Rady Krajowej, 2016).

480 dni płatnego urlopu dzielone po równo — połowa puli przypisana matce, połowa ojcu, tak by rodzicielstwo nie odbijało się na karierze tylko jednej ze stron.
Nieprzenoszalna część ojca — dni, których nie da się „oddać" matce, bo przepadają niewykorzystane, co realnie skłania mężczyzn do przejęcia opieki.
Opieka jako obowiązek obojga rodziców — od pierwszego dnia, a nie jako uprzejmość ze strony ojca „pomagającego" matce.

Równy urlop działa jednak tylko razem z siecią żłobków, do których dziecko trafia po jego zakończeniu — inaczej matka i tak wraca do domu, bo nie ma dokąd zawieźć dziecka. Piszemy o tym w tekście o żłobkach dla wszystkich dzieci; całość składa się na temat zebrany w hubie opieka i alimenty. Osobno, z perspektywy całego rynku pracy, o ochronie zatrudnienia rodziców pisze nasz siostrzany serwis — w artykule o końcu umów śmieciowych.

Źródła i dalsza lektura

Żłobek dla każdego dziecka: brak miejsc wypycha matki z rynku pracy

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kiedy w gminie nie ma żłobka albo wszystkie miejsca są zajęte, rodzina staje przed wyborem, który tylko z pozoru jest wolny: ktoś musi zostać z dzieckiem w domu przez pierwsze trzy lata, a tym kimś zostaje najczęściej matka. Wypadnięcie z pracy na tak długo oznacza niższą pensję po powrocie, wolniejszy awans i chudszą emeryturę — koszt, którego ojcowie w tej samej sytuacji ponoszą nieporównanie rzadziej. Razem chce, żeby dostęp do żłobka i przedszkola przestał być loterią zależną od zamożności gminy, i zapowiada miejsce w publicznej opiece dla każdego dziecka, z ciepłym posiłkiem i opieką dopasowaną do godzin pracy rodziców.

Bez żłobka powrót do pracy przestaje być realny

O zatrudnieniu matek rozstrzyga się na długo przed rozmową o awansie — już przy drzwiach żłobka, którego w okolicy nie ma. Dziecko od ukończenia urlopu rodzicielskiego do pójścia do przedszkola potrzebuje całodziennej opieki, a jeśli państwo jej nie zapewnia, lukę wypełnia praca jednego z rodziców wykonywana za darmo. W polskich rodzinach tę lukę zamyka przede wszystkim matka, bo tak układa się i tradycyjny podział ról, i prosta arytmetyka: skoro to ona zwykle zarabia mniej, „bardziej się opłaca", by z pracy zrezygnowała właśnie ona. Efekt jest trwały — im dłuższa przerwa, tym trudniejszy powrót, a różnica w zarobkach między kobietami z dziećmi i bez nich narasta z każdym rokiem poza rynkiem.

Skala instytucjonalnej opieki rośnie, ale wciąż nie nadąża za potrzebami. Pod koniec 2023 r. w żłobkach, klubach dziecięcych i u opiekunów dziennych było łącznie 226,4 tys. miejsc, a samą opieką żłobkową objęto ponad 176 tys. dzieci — dwa razy więcej niż dekadę wcześniej (GUS). Mimo tego wzrostu miejsce w opłacanej instytucji ma wciąż tylko co czwarte dziecko do lat trzech (NIK). Reszta rodzin radzi sobie sama: dziadkami, prywatną nianią za kilka tysięcy złotych albo właśnie rezygnacją matki z etatu.

Mapa białych plam pokrywa się z mapą wsi

Dostęp do żłobka zależy w Polsce od tego, gdzie się mieszka, a nie od tego, czy dziecko opieki potrzebuje. Najwyższa Izba Kontroli policzyła, że w 2022 r. aż 1123 gminy — ponad 45 proc. wszystkich — nie miały u siebie ani jednego żłobka czy klubu dziecięcego (NIK). Te braki nie rozkładają się przypadkowo. Żłobek albo klub działa w zaledwie części gmin wiejskich, podczas gdy w miastach są one standardem — i to właśnie na wsi matka najczęściej nie ma dokąd zawieźć dziecka, nawet gdyby chciała wrócić do pracy zarobkowej.

Program dopłat do tworzenia miejsc łata tę mapę powoli, bo buduje ją na zasadzie konkursu: gmina musi mieć środki, grunt i wolę, żeby o dofinansowanie wystąpić. Tam, gdzie budżet jest napięty, a lokalna władza uznaje opiekę nad małym dzieckiem za sprawę rodziny, a nie wspólnoty, żłobek nie powstaje — i kolejny rocznik matek zostaje z wyborem między nieobecnym etatem a nieobecną opieką.

Do europejskiego standardu wciąż daleko

Skali potrzeb nie wyznacza tu niczyje widzimisię — mierzy ją przyjęty na poziomie unijnym cel. W grudniu 2022 r. Rada Unii Europejskiej odnowiła tak zwane cele barcelońskie i wyznaczyła, że do 2030 r. opieką instytucjonalną powinno być objęte co najmniej 45 proc. dzieci poniżej trzeciego roku życia — właśnie po to, by zdjąć z kobiet przymus wyboru między macierzyństwem a pracą (Rada UE). Polska z odsetkiem rzędu jednej czwartej dzieci jest od tego pułapu daleko, a różnicy nie da się nadrobić bez publicznych pieniędzy i publicznej sieci placówek.

Sam żłobek to zresztą dopiero początek dnia. Rodzic pracujący na zmiany albo w handlu potrzebuje opieki, która nie kończy się o piętnastej i nie znika w sobotę — bo inaczej miejsce w żłobku i tak nie rozwiązuje problemu godzin, w których trzeba być w pracy. Bezpłatny posiłek w placówce ma z kolei tę zaletę, że wyrównuje szanse dzieci niezależnie od tego, ile rodziców stać na katering.

Różne miary, ta sama luka. Krajowe statystyki GUS liczą dzieci w żłobkach, klubach i u opiekunów dziennych, a unijny wskaźnik celu barcelońskiego obejmuje szerzej rozumianą opiekę formalną, także kilkugodzinną — dlatego konkretnych procentów z obu źródeł nie należy zestawiać wprost ani dodawać. Niezależnie od przyjętej definicji Polska plasuje się jednak wyraźnie poniżej unijnego pułapu na 2030 r.

Co proponuje Razem

Zagwarantujemy każdemu dziecku bezpłatny, ciepły posiłek w szkole, przedszkolu i żłobku. Zapewnimy miejsca w publicznych przedszkolach i żłobkach dla wszystkich dzieci. W wybranych placówkach zorganizowana zostanie sieć opieki popołudniowej i weekendowej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, pkt 1–2, partiarazem.pl

Miejsce w publicznym żłobku i przedszkolu dla każdego dziecka — koniec z opieką rozdzielaną według zamożności gminy, tak by powrót matki do pracy nie zależał od loterii miejsca zamieszkania.
Bezpłatny, ciepły posiłek w żłobku, przedszkolu i szkole, niezależnie od portfela rodziców.
Opieka popołudniowa i weekendowa w wybranych placówkach, dopasowana do godzin pracy zmianowej i handlowej.

Postulat sieci żłobków wraca zresztą do Razem od lat. Wśród popartych przez partię żądań Socjalnego Kongresu Kobiet z 2018 r. znalazło się wprost „zwiększenie liczby miejsc w żłobkach i przedszkolach miejskich oraz obniżenie opłat za ich usługi" — rozwijamy ten wątek w tekście o postulatach Socjalnego Kongresu Kobiet.

Brak żłobka to jeden z powodów, dla których rynek pracy karze kobiety za dzieci — mechanizm tej „kary za macierzyństwo" rozkładamy w tekście o powrocie do pracy po urlopie macierzyńskim. Opieka nad dzieckiem to zaś tylko część nieodpłatnej pracy, którą wykonują głównie kobiety; jej pełną skalę pokazujemy w artykule o niewidzialnej pracy opiekuńczej, a całość tematu zbiera hub opieka i alimenty. Bezpłatny posiłek i publiczna edukacja od żłobka po szkołę to również oś programu naszego siostrzanego serwisu o szkole równych szans.

Źródła i dalsza lektura

Fundusz Alimentacyjny dla wszystkich rodzin: alimenty to nie sprawa prywatna

Thu, 25 Jun 2026 09:00:00 +0200

Kiedy jeden rodzic przestaje płacić na dziecko, rachunek nie znika — ktoś go po prostu przejmuje. Tym kimś jest zwykle matka, która dokłada do czynszu, butów i obiadów z własnej wypłaty, często przez całe dzieciństwo dziecka. Państwo w tej sytuacji zachowuje się tak, jakby chodziło o prywatną kłótnię dwojga dorosłych, a nie o los dziecka, które ma prawo do utrzymania od obojga rodziców. Razem odwraca ten porządek: alimenty to należność dziecka, a gdy dłużnik ich nie reguluje, wchodzi w to wspólnota — wypłaca świadczenie i sama ściga winnego. Dlatego program partii zapowiada wypłaty z Funduszu Alimentacyjnego dla wszystkich rodzin, bez progu, który dziś odcina większość poszkodowanych.

Próg, który zostawia dzieci bez wsparcia

Fundusz Alimentacyjny istnieje po to, by zastąpić alimenty, których dłużnik nie płaci. Problem w tym, że wpuszcza pod swój dach tylko najuboższych. Świadczenie przysługuje, gdy dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 1209 zł miesięcznie, a jego wysokość ograniczono do 1000 zł na dziecko (kryteria dochodowe — MRiPS, gov.pl). Powyżej progu działa wprawdzie zasada „złotówka za złotówkę", ale sam pułap jest tak nisko ustawiony, że matka pracująca na pełen etat za średnią krajową bardzo szybko z systemu wypada — mimo że drugi rodzic nadal nie łoży ani grosza. Zamiast wsparcia dostaje więc sygnał, że z sytuacją, za którą odpowiada niepłacący drugi rodzic, ma poradzić sobie samodzielnie.

A skala zjawiska jest ogromna. Z raportu Krajowego Rejestru Długów z czerwca 2025 roku wynika, że zaległości alimentacyjne w Polsce sięgnęły 16,4 mld zł i ciążą na 292,4 tys. dłużników, przy średnim długu 56 tys. zł na osobę (KRD, czerwiec 2025). Dług nie rozkłada się przy tym równo między płcie. Blisko 96% zaległej kwoty przypada na ojców — mężczyźni odpowiadają za 15,7 mld zł wobec około 0,7 mld zł po stronie kobiet (KRD, czerwiec 2025). Za tą dysproporcją stoi trwała prawidłowość, a nie przypadek: opieka nad dzieckiem najczęściej zostaje przy matce, a razem z nią cały ciężar, który powinni dźwigać oboje rodzice.

Kiedy niepłacenie staje się przemocą

Łatwo potraktować niepłacenie alimentów jako zaniedbanie albo skutek biedy. Bywa i tak, ale znacznie częściej jest to świadoma strategia — sposób na to, by po rozstaniu dalej kontrolować i karać drugą stronę przez pieniądze. Partia Razem nazywa to wprost jedną z form przemocy ekonomicznej i podkreśla, że w grupie uchylających się od alimentów przytłaczającą większość stanowią ojcowie, a ofiarami są przede wszystkim matki i dzieci (stanowisko Rady Krajowej z 7 stycznia 2016). W tym samym dokumencie partia przywołuje dane Centrum Praw Kobiet, według których zalega się aż z 84% wszystkich zobowiązań alimentacyjnych (dane CPK, 2016) — to obraz zjawiska masowego, a nie marginesu.

Ukrywanie dochodów, przepisywanie majątku, praca „na czarno" czy ucieczka w fikcyjne samozatrudnienie sprawiają, że egzekucja komornicza często kończy się niczym. Dziecko nie może jednak zaczekać z jedzeniem, aż sąd i komornik dopadną rodzica. Właśnie tę lukę ma domykać fundusz: państwo płaci od razu, a potem samo dochodzi swojego od dłużnika.

Co znaczy „dla wszystkich rodzin"

Sednem propozycji Razem jest zniesienie kryterium dochodowego. Dziś fundusz pyta najpierw o zamożność poszkodowanej rodziny, a dopiero potem o krzywdę dziecka. Po zmianie kolejność się odwraca: jeśli zasądzone alimenty nie wpływają, świadczenie należy się dziecku niezależnie od tego, ile zarabia rodzic, przy którym mieszka. Zamożność matki przestaje być powodem, by zwolnić ojca z odpowiedzialności — bo obowiązek alimentacyjny obciąża dłużnika, a nie tego z rodziców, który został z dzieckiem.

Do tego dochodzą prostsze procedury, niższe koszty formalności i darmowa pomoc prawna w sprawach o alimenty. Bez niej samotny rodzic mierzy się z sądem, komornikiem i sądem rodzinnym, żonglując pracą i opieką — a często po prostu rezygnuje, bo nie ma czasu ani pieniędzy na prawnika. Państwo, które dziś przerzuca skutki własnej opieszałości egzekucyjnej na matki, ma zamiast tego zacząć działać po ich stronie.

Uwaga o kosztach. Zniesienie kryterium dochodowego rozszerza krąg uprawnionych rodzin, więc podniesie wydatki na fundusz. Program Razem nie podaje kwoty tej zmiany, a rzetelny szacunek wymagałby danych o liczbie rodzin z niepłaconymi alimentami powyżej dzisiejszego progu. Traktujemy to jako kierunek reformy, nie jako policzony koszt.

Co proponuje Razem

Zagwarantujemy wypłatę świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego dla wszystkich rodzin. Uprościmy procedury, obniżymy koszty i zapewnimy darmową pomoc prawną w sprawach o alimenty.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, partiarazem.pl

Fundusz Alimentacyjny dla wszystkich rodzin — koniec z kryterium dochodowym, które dziś odcina większość poszkodowanych dzieci od wsparcia.
Prostsze procedury i niższe koszty — mniej formalności między rodzicem a należnym dziecku świadczeniem.
Darmowa pomoc prawna w sprawach o alimenty, żeby dochodzenie należności nie zależało od zasobności portfela.
Ciężar egzekucji po stronie państwa — to wspólnota, a nie samotna matka, ściga dłużnika alimentacyjnego.

Bezpieczeństwo ekonomiczne matek nie zaczyna się dopiero w sądzie rodzinnym — buduje się je też przez stabilną, uczciwie opłacaną pracę, z której trudniej ukryć dochód przed komornikiem. Dlaczego prekarne zatrudnienie ułatwia ucieczkę od alimentów i jak to zmienić, rozkładamy w siostrzanym serwisie: Koniec z plagą śmieciówek.