Profilaktyka nowotworów kobiecych: darmowe badania, na które mało kto się zgłasza

Fri, 17 Jul 2026 09:00:00 +0200

Rak szyjki macicy należy do najlepiej poznanych i najłatwiejszych do powstrzymania nowotworów — rozwija się latami z wykrywalnych zmian, a jego główną przyczynę, wirus HPV, można wyłączyć szczepieniem. Mimo to w Polsce co roku zapada na niego około 2,5 tysiąca kobiet, a około 1,5 tysiąca umiera. Badania przesiewowe są bezpłatne, a jednak zgłasza się na nie mniejszość uprawnionych. Partia Razem chce, żeby powszechna profilaktyka była realnie dostępna i faktycznie docierała do kobiet, a nie istniała wyłącznie jako oferta w systemie.

Dwa nowotwory, dwie różne historie

Rak piersi jest najczęstszym nowotworem złośliwym u Polek — rocznie zapada na niego ponad 21 tysięcy kobiet, a wykryty wcześnie daje wysokie szanse na wyleczenie. Właśnie dlatego kluczowa jest mammografia, która wychwytuje zmiany, zanim staną się wyczuwalne. Od 1 listopada 2023 roku NFZ poszerzył bezpłatny program o kobiety w wieku 45–74 lat, badane co dwa lata bez skierowania — wcześniej granice wyznaczał przedział 50–69 lat, przez co część zagrożonych roczników wypadała poza program.

Rak szyjki macicy ma historię pod pewnym względem bardziej gorzką, bo jest w dużej mierze do uniknięcia. Polska ma jeden z najwyższych współczynników zachorowalności na ten nowotwór w Unii Europejskiej, mimo że rozwija się on powoli z wykrywalnych stanów przednowotworowych. Cytologia, a coraz częściej dokładniejszy test HPV, pozwalają wychwycić te zmiany na etapie, gdy leczenie jest proste i skuteczne. Bezpłatny program cytologiczny obejmuje dziś kobiety w wieku 25–64 lat, a badanie da się wykonać w tysiącach poradni. Problemem nie jest więc dostępność samego testu, lecz to, że zgłasza się na niego zbyt mało kobiet.

Szczepienie, które wyprzedza chorobę

Odkąd wiadomo, że za większość przypadków raka szyjki macicy odpowiada zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego, profilaktykę można cofnąć o pokolenie — do szczepienia nastolatków, zanim wejdą w życie seksualne. Powszechny, bezpłatny program szczepień przeciw HPV ruszył w Polsce 1 czerwca 2023 roku i objął dziewczęta i chłopców w wieku 12–13 lat. Kłopot w tym, że zainteresowanie okazało się niskie: w pierwszych tygodniach programu zaszczepiono zaledwie około 9,8% uprawnionych, a wyszczepialność długo pozostawała daleka od poziomów, które w innych krajach realnie zbijają zachorowalność.

Za tą niską zgłaszalnością — i na cytologię, i na szczepienie — stoi splot przyczyn, które trudno rozwiązać samym istnieniem darmowej oferty. Część kobiet nie dostaje imiennego, skutecznego zaproszenia i nie wie, że badanie im przysługuje. Część mieszka tam, gdzie do poradni jest daleko, a godziny jej pracy nie mieszczą się w dniu roboczym. Szczepienie nastolatków wymaga z kolei świadomej decyzji rodziców, na którą nakłada się dezinformacja i brak rzetelnej edukacji zdrowotnej. Bezpłatność znosi barierę finansową, ale nie zastępuje ani sprawnego systemu zapraszania, ani dostępności geograficznej, ani zaufania budowanego wiarygodną informacją.

Dane o wyszczepialności przeciw HPV podajemy jako migawkę z pierwszych tygodni programu (czerwiec–sierpień 2023) za NIZP-PZH — poziom ten z czasem rósł, ale start był wyraźnie poniżej progów skutecznej ochrony populacyjnej. Aktualne, szczegółowe wskaźniki zgłaszalności na mammografię i cytologię NFZ publikuje głównie w arkuszach danych o realizacji programów; w tekście opisujemy więc trwały kierunek (niska zgłaszalność), nie pojedynczy procent z bieżącego miesiąca.

Co proponuje Razem

Program Partii Razem nie rozpisuje osobnego rozdziału o badaniach przesiewowych, ale profilaktyka i poszerzenie pakietu świadczeń są w nim wprost zapowiedziane jako element „zdrowia ponad zyski".

Wprowadzimy bilans zdrowia i refundowane szczepienia dla dorosłych. Rozszerzymy bilans zdrowotny dziecka o dodatkowe badania (…). Przywrócimy opiekę pielęgniarską, opiekę stomatologiczną i obowiązkowe szczepienia w szkołach.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Zdrowie ponad zyski”, pkt 16 i 12, partiarazem.pl

Powszechna, realnie dostępna profilaktyka — zakotwiczona w bilansach zdrowia i poszerzaniu pakietu świadczeń, tak by badanie przesiewowe docierało do kobiety wraz z zaproszeniem, a nie czekało, aż sama się o nie upomni.
Profilaktyka i szczepienia bliżej ludzi (pkt 12) — przywrócenie opieki i szczepień w szkołach obniża próg wejścia dla nastolatków, co przy programie przeciw HPV ma bezpośrednie znaczenie.
Medycyna oparta na dowodach (pkt 19) — bo skuteczność profilaktyki zależy od zaufania, a to podkopuje dezinformacja, z którą trzeba się mierzyć rzetelną edukacją zdrowotną.

Skuteczna profilaktyka zaczyna się jednak od tego, żeby kobieta w ogóle miała gdzie się przebadać — o tym, co dzieje się tam, gdzie ginekologa brakuje, piszemy w tekście o dostępie do ginekologa. Szerzej o profilaktyce i kolejkach w publicznej ochronie zdrowia pisze nasz siostrzany serwis razemnaprawizdrowie.pl.

Rak-Szyjki-Macicy | Razem dla praw kobiet

Profilaktyka nowotworów kobiecych: darmowe badania, na które mało kto się zgłasza

Dwa nowotwory, dwie różne historie

Szczepienie, które wyprzedza chorobę

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura