Profilaktyka | Razem dla praw kobiet

Profilaktyka nowotworów kobiecych: darmowe badania, na które mało kto się zgłasza

Fri, 17 Jul 2026 09:00:00 +0200

Rak szyjki macicy należy do najlepiej poznanych i najłatwiejszych do powstrzymania nowotworów — rozwija się latami z wykrywalnych zmian, a jego główną przyczynę, wirus HPV, można wyłączyć szczepieniem. Mimo to w Polsce co roku zapada na niego około 2,5 tysiąca kobiet, a około 1,5 tysiąca umiera. Badania przesiewowe są bezpłatne, a jednak zgłasza się na nie mniejszość uprawnionych. Partia Razem chce, żeby powszechna profilaktyka była realnie dostępna i faktycznie docierała do kobiet, a nie istniała wyłącznie jako oferta w systemie.

Dwa nowotwory, dwie różne historie

Rak piersi jest najczęstszym nowotworem złośliwym u Polek — rocznie zapada na niego ponad 21 tysięcy kobiet, a wykryty wcześnie daje wysokie szanse na wyleczenie. Właśnie dlatego kluczowa jest mammografia, która wychwytuje zmiany, zanim staną się wyczuwalne. Od 1 listopada 2023 roku NFZ poszerzył bezpłatny program o kobiety w wieku 45–74 lat, badane co dwa lata bez skierowania — wcześniej granice wyznaczał przedział 50–69 lat, przez co część zagrożonych roczników wypadała poza program.

Rak szyjki macicy ma historię pod pewnym względem bardziej gorzką, bo jest w dużej mierze do uniknięcia. Polska ma jeden z najwyższych współczynników zachorowalności na ten nowotwór w Unii Europejskiej, mimo że rozwija się on powoli z wykrywalnych stanów przednowotworowych. Cytologia, a coraz częściej dokładniejszy test HPV, pozwalają wychwycić te zmiany na etapie, gdy leczenie jest proste i skuteczne. Bezpłatny program cytologiczny obejmuje dziś kobiety w wieku 25–64 lat, a badanie da się wykonać w tysiącach poradni. Problemem nie jest więc dostępność samego testu, lecz to, że zgłasza się na niego zbyt mało kobiet.

Szczepienie, które wyprzedza chorobę

Odkąd wiadomo, że za większość przypadków raka szyjki macicy odpowiada zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego, profilaktykę można cofnąć o pokolenie — do szczepienia nastolatków, zanim wejdą w życie seksualne. Powszechny, bezpłatny program szczepień przeciw HPV ruszył w Polsce 1 czerwca 2023 roku i objął dziewczęta i chłopców w wieku 12–13 lat. Kłopot w tym, że zainteresowanie okazało się niskie: w pierwszych tygodniach programu zaszczepiono zaledwie około 9,8% uprawnionych, a wyszczepialność długo pozostawała daleka od poziomów, które w innych krajach realnie zbijają zachorowalność.

Za tą niską zgłaszalnością — i na cytologię, i na szczepienie — stoi splot przyczyn, które trudno rozwiązać samym istnieniem darmowej oferty. Część kobiet nie dostaje imiennego, skutecznego zaproszenia i nie wie, że badanie im przysługuje. Część mieszka tam, gdzie do poradni jest daleko, a godziny jej pracy nie mieszczą się w dniu roboczym. Szczepienie nastolatków wymaga z kolei świadomej decyzji rodziców, na którą nakłada się dezinformacja i brak rzetelnej edukacji zdrowotnej. Bezpłatność znosi barierę finansową, ale nie zastępuje ani sprawnego systemu zapraszania, ani dostępności geograficznej, ani zaufania budowanego wiarygodną informacją.

Dane o wyszczepialności przeciw HPV podajemy jako migawkę z pierwszych tygodni programu (czerwiec–sierpień 2023) za NIZP-PZH — poziom ten z czasem rósł, ale start był wyraźnie poniżej progów skutecznej ochrony populacyjnej. Aktualne, szczegółowe wskaźniki zgłaszalności na mammografię i cytologię NFZ publikuje głównie w arkuszach danych o realizacji programów; w tekście opisujemy więc trwały kierunek (niska zgłaszalność), nie pojedynczy procent z bieżącego miesiąca.

Co proponuje Razem

Program Partii Razem nie rozpisuje osobnego rozdziału o badaniach przesiewowych, ale profilaktyka i poszerzenie pakietu świadczeń są w nim wprost zapowiedziane jako element „zdrowia ponad zyski".

Wprowadzimy bilans zdrowia i refundowane szczepienia dla dorosłych. Rozszerzymy bilans zdrowotny dziecka o dodatkowe badania (…). Przywrócimy opiekę pielęgniarską, opiekę stomatologiczną i obowiązkowe szczepienia w szkołach.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Zdrowie ponad zyski”, pkt 16 i 12, partiarazem.pl

Powszechna, realnie dostępna profilaktyka — zakotwiczona w bilansach zdrowia i poszerzaniu pakietu świadczeń, tak by badanie przesiewowe docierało do kobiety wraz z zaproszeniem, a nie czekało, aż sama się o nie upomni.
Profilaktyka i szczepienia bliżej ludzi (pkt 12) — przywrócenie opieki i szczepień w szkołach obniża próg wejścia dla nastolatków, co przy programie przeciw HPV ma bezpośrednie znaczenie.
Medycyna oparta na dowodach (pkt 19) — bo skuteczność profilaktyki zależy od zaufania, a to podkopuje dezinformacja, z którą trzeba się mierzyć rzetelną edukacją zdrowotną.

Skuteczna profilaktyka zaczyna się jednak od tego, żeby kobieta w ogóle miała gdzie się przebadać — o tym, co dzieje się tam, gdzie ginekologa brakuje, piszemy w tekście o dostępie do ginekologa. Szerzej o profilaktyce i kolejkach w publicznej ochronie zdrowia pisze nasz siostrzany serwis razemnaprawizdrowie.pl.

Źródła i dalsza lektura

Rzetelna edukacja seksualna: profilaktyka, którą szkoła w Polsce wciąż odkłada

Sun, 12 Jul 2026 09:00:00 +0200

Rzetelna edukacja seksualna oparta na wiedzy to jeden z najstarszych postulatów Razem w sprawach zdrowia kobiet — partia stawia go obok dostępu do antykoncepcji i bezpiecznej aborcji jako element profilaktyki niechcianych ciąż i wczesnego rozpoznawania przemocy. W polskiej szkole ten postulat wciąż się nie ziścił: dopiero od września 2025 r. „wychowanie do życia w rodzinie” zastąpiła „edukacja zdrowotna”, i to od razu jako przedmiot nieobowiązkowy, z którego rodzic albo pełnoletni uczeń może się wypisać jednym oświadczeniem.

Czym Razem uzasadnia edukację seksualną?

Postulat pojawia się u Razem konsekwentnie od pierwszych lat istnienia partii. W stanowisku z 2015 r. o przeciwdziałaniu przemocy wobec kobiet wśród narzędzi realizacji zobowiązań konwencyjnych wymieniona jest wprost „rzetelna edukacja seksualna, dostęp do antykoncepcji i bezpiecznej aborcji”, obok programów profilaktyki przemocy i przeciwdziałania stereotypom płciowym w procesie edukacji (Partia Razem, „Przeciwko przemocy wobec kobiet”, 2015). Edukacja seksualna funkcjonuje tu jako część szerszej polityki antyprzemocowej: uczeń, który zna pojęcie zgody i granice własnej cielesności, łatwiej rozpozna nadużycie i wcześniej po pomoc sięgnie.

Dwa lata później, w stanowisku z 2017 r. o zdrowiu reprodukcyjnym, partia zestawiła jedno z drugim jeszcze ostrzej: „Zamiast łatwego dostępu do antykoncepcji awaryjnej oraz rzetelnej edukacji seksualnej, które zmniejszyłyby liczbę niechcianych ciąż, rządzący proponują ograniczenia i antynaukową propagandę w szkołach” (Partia Razem, stanowisko z 6.01.2017). W tym ujęciu edukacja oparta na wiedzy i dostęp do środków antykoncepcyjnych działają w jedną stronę — zmniejszają liczbę sytuacji, w których w ogóle staje się przed dramatyczną decyzją.

Uwaga o źródle postulatu. Deklaracja programowa Razem z 2025 r. mówi o świeckiej szkole i o powszechnym dostępie do antykoncepcji, ale nie zawiera osobnego, dosłownego hasła „edukacja seksualna”. Postulat rzetelnej edukacji seksualnej opieramy tu na przyjętych stanowiskach partii (2015 i 2017) oraz na filarze „Prawa człowieka”, nie dopisując partii sformułowań spoza tych dokumentów.

Co mówią badania o skutkach rzetelnej edukacji?

Za postulatem stoi zgodny obraz z badań międzynarodowych. Światowa Organizacja Zdrowia w przeglądzie dowodów o kompleksowej edukacji seksualnej stwierdza, że dobrze prowadzona edukacja tego typu wiąże się z niższym odsetkiem niechcianych ciąż, opóźnia inicjację seksualną i zwiększa korzystanie z antykoncepcji (WHO, „Comprehensive sexuality education”). WHO podkreśla przy tym rzecz, która w polskiej debacie bywa odwracana do góry nogami: nie ma dowodów, by taka edukacja zwiększała aktywność seksualną młodych albo skłaniała ich do wcześniejszego rozpoczynania współżycia.

Wniosek jest więc odwrotny od intuicji, którą karmi się przeciwników przedmiotu. Milczenie szkoły nie powstrzymuje młodych przed seksem, a jedynie zostawia ich bez wiedzy o antykoncepcji, chorobach przenoszonych drogą płciową i o tym, czym jest świadoma zgoda. Kraje, które postawiły na edukację opartą na wiedzy, notują niższą liczbę nastoletnich ciąż, a nie wyższą; efektem braku takiej edukacji jest przeniesienie kosztu na najmniej przygotowanych.

Co realnie dostała polska szkoła w 2025 roku?

Przez lata jedynym przedmiotem ocierającym się o tę tematykę było „wychowanie do życia w rodzinie” — zajęcia krytykowane za konserwatywny, wybiórczy przekaz i za to, że o antykoncepcji czy zgodzie mówiły niewiele albo wcale. Od 1 września 2025 r. zastąpiła je „edukacja zdrowotna”, wprowadzona rozporządzeniem Ministerstwa Edukacji Narodowej dla klas IV–VIII szkół podstawowych i szkół ponadpodstawowych; zdrowie seksualne jest jednym z jedenastu obszarów tematycznych obok zdrowia fizycznego, psychicznego i profilaktyki uzależnień (rozporządzenie MEN z 12.03.2025 zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania, Dz.U. 2025 poz. 363).

Sęk w tym, że nowy przedmiot wystartował od razu jako nieobowiązkowy. W roku szkolnym 2025/2026 rodzice lub pełnoletni uczniowie mogą złożyć pisemną rezygnację z udziału w zajęciach — w praktyce do końca września (Głos Nauczycielski, 2025). Przedmiot, który miał wyrównywać wiedzę wszystkich uczniów, z założenia omija tych, których rodzice się nie zgodzą — a więc najczęściej właśnie tych, którzy w domu rzetelnej rozmowy o seksualności i tak nie usłyszą. Skoro z zajęć można się wypisać jednym oświadczeniem, przedmiot omija właśnie tych uczniów, których rodzice się nie zgodzą — a więc najczęściej tych, którzy rzetelnej rozmowy o seksualności nie usłyszą też w domu.

Co proponuje Razem

Program Partii Razem osadza sprawę w szerszej wizji świeckiej szkoły, która „zapewni prawidłowy rozwój” i odpowie na realne potrzeby uczniów:

Kobiety będą mogły decydować o tym, czy i kiedy chcą mieć dzieci — zwiększymy dostęp do antykoncepcji oraz legalnej i bezpiecznej aborcji.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), filar „Prawa człowieka”, partiarazem.pl

Na gruncie przyjętych stanowisk partii ten kierunek oznacza konkretnie:

Rzetelna edukacja seksualna oparta na wiedzy — jako element profilaktyki niechcianych ciąż i przemocy, a nie „antynaukowa propaganda”, przed którą partia przestrzegała już w 2017 r.
Edukacja jako część polityki antyprzemocowej — znajomość pojęcia zgody i granic cielesności pomaga wcześniej rozpoznać i zgłosić nadużycie.
Świecka szkoła odpowiadająca na realne potrzeby — placówka, która uczy w oparciu o dowody, a nie o światopogląd większości akurat rządzącej.

Edukacja i dostęp do środków działają razem: im więcej wiedzy i im mniejsze bariery w dostępie do refundowanej antykoncepcji, tym mniej sytuacji, w których zapada dramatyczna decyzja. Cały wątek zbieramy w dziale o prawach reprodukcyjnych. O tym, jak wygląda dziś świeckość i jakość samej szkoły, pisze osobno nasz siostrzany serwis — Razem dla polskich szkół.