Opieka-Nad-Dziecmi | Razem dla praw kobiet

Urlop rodzicielski po równo: dlaczego dziecko „kosztuje” tylko matkę

Sun, 12 Jul 2026 09:00:00 +0200

Prawo do urlopu na opiekę nad małym dzieckiem przysługuje w Polsce obojgu rodzicom, ale korzysta z niego prawie wyłącznie matka — i to jej, a nie ojcu, rynek pracy wystawia za tę przerwę rachunek: wolniejszy awans, niższą pensję po powrocie i chudszą emeryturę. Dopóki dłuższa przerwa na opiekę uchodzi domyślnie za sprawę kobiety, dopóty pracodawca będzie ostrożniej zatrudniał i wolniej awansował młode pracownice, obawiając się przyszłej nieobecności, której u mężczyzn z góry nie zakłada. Razem chce ten domyślny podział rozmontować i zapowiada 480-dniowy urlop rodzicielski dzielony po równo między oboje rodziców, w którym część przypisana ojcu przepada, jeśli jej nie wykorzysta.

Urlop, który domyślnie bierze matka

Kiedy w rodzinie pojawia się dziecko, ktoś musi na jakiś czas odejść od pracy zarobkowej, i przez lata odpowiedź była w polskich domach tak oczywista, że rzadko w ogóle padało pytanie. Zostawała matka — najpierw na urlopie macierzyńskim, potem na rodzicielskim — a ojciec wracał do biura po kilku dniach urlopu okolicznościowego. Za tym „naturalnym" podziałem stoi jednak twarda ekonomia gospodarstwa domowego: skoro kobieta częściej zarabia mniej, para racjonalnie uznaje, że to jej wypadnięcie z pracy będzie mniej kosztowne. Decyzja podjęta raz, przy pierwszym dziecku, utrwala się na całe rodzicielstwo i pogłębia różnicę w zarobkach, która ją zrodziła.

Skutki widać w statystykach zatrudnienia. Dziecko w gospodarstwie domowym obniża obecność matki na rynku pracy i podnosi obecność ojca — ta sama okoliczność działa na karierę kobiety i mężczyzny w przeciwne strony. Mechanizm tej „kary za macierzyństwo" i tego, jak powrót po urlopie cofa kobietę na gorsze warunki, rozkładamy osobno w tekście o powrocie do pracy po macierzyńskim. Urlop dzielony wyłącznie po jednej stronie jest jednym z kół zamachowych tej nierówności.

Dlaczego nieprzenoszalna część zmienia normę

Doświadczenie krajów, które ograniczyły kryzys nierównego podziału opieki, jest zgodne w jednym punkcie: sam urlop „do wyboru" nie wystarcza. Jeśli całą pulę dni można przekazać drugiemu rodzicowi, to w praktyce przekazuje ją matce — bo tak każe i norma kulturowa, i arytmetyka pensji. Działa dopiero część nieprzenoszalna: przypisana konkretnie ojcu, która przepada, jeśli z niej nie skorzysta. Rodzina traci wtedy dni przypisane konkretnie ojcu, a nie wspólną pulę do dowolnego rozdysponowania — i to realnie zmienia sposób, w jaki rodzice dzielą między siebie opiekę.

Ten mechanizm wszedł już do polskiego prawa. Wdrażając unijną dyrektywę o równowadze między życiem zawodowym a prywatnym, w 2023 r. wydłużono urlop rodzicielski i wpisano do niego 9-tygodniową część zarezerwowaną dla każdego z rodziców z osobna, bez możliwości przeniesienia jej na drugie (dyrektywa 2019/1158; polska nowela Kodeksu pracy z 9 marca 2023 r.). Celem tej zmiany było wprost zachęcenie ojców do korzystania z urlopu — i pierwsze dane pokazują, że kierunek jest słuszny.

Od kilku tygodni do połowy

Ruch już się zaczął, choć z niskiego pułapu. Według ZUS w 2025 r. ojcowie stanowili 16,7 proc. osób pobierających zasiłek za urlop rodzicielski, podczas gdy rok wcześniej było ich 12,3 proc. — wzrost o ponad cztery punkty w ciągu jednego roku, i to mimo spadku liczby urodzeń (ZUS). Widać po tym, że gwarantowana ojcu część urlopu faktycznie skłania mężczyzn do zostania z dzieckiem, a nie tylko figuruje w przepisach.

Skok z kilkunastu procent do połowy to jednak inna skala reformy niż dodanie kilku nieprzenoszalnych tygodni. Postulat Razem idzie właśnie tak daleko: nie chodzi o zachęcanie ojców do wzięcia ułamka urlopu, lecz o taki podział, w którym opieka nad dzieckiem od początku jest sprawą obojga rodziców w równym stopniu. Dopiero wtedy pracodawca przestanie zakładać z góry, że to kobieta zniknie z pracy na rok — bo równie dobrze zniknąć może mężczyzna.

Uwaga o danych. Odsetek 16,7 proc. dotyczy węższej kategorii — osób pobierających zasiłek konkretnie za urlop rodzicielski — i nie należy go mylić z udziałem mężczyzn we wszystkich rodzajach zasiłku macierzyńskiego (tam poziom jest wyższy, m.in. za sprawą krótkiego urlopu ojcowskiego). Porównywalny w czasie jest tu przede wszystkim kierunek zmiany, a nie wartość bezwzględna wskaźnika.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy 480-dniowy urlop rodzicielski dzielony po równo między rodziców.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 8, partiarazem.pl

Postulat równego podziału nie jest u Razem pomysłem świeżej daty. Już w stanowisku w sprawie alimentów z 2016 r. partia domagała się „powszechnego urlopu rodzicielskiego obligatoryjnie dzielonego po równo między matkę i ojca", z zastrzeżeniem, że część niewykorzystana przez jedno z rodziców przepada (stanowisko Rady Krajowej, 2016).

480 dni płatnego urlopu dzielone po równo — połowa puli przypisana matce, połowa ojcu, tak by rodzicielstwo nie odbijało się na karierze tylko jednej ze stron.
Nieprzenoszalna część ojca — dni, których nie da się „oddać" matce, bo przepadają niewykorzystane, co realnie skłania mężczyzn do przejęcia opieki.
Opieka jako obowiązek obojga rodziców — od pierwszego dnia, a nie jako uprzejmość ze strony ojca „pomagającego" matce.

Równy urlop działa jednak tylko razem z siecią żłobków, do których dziecko trafia po jego zakończeniu — inaczej matka i tak wraca do domu, bo nie ma dokąd zawieźć dziecka. Piszemy o tym w tekście o żłobkach dla wszystkich dzieci; całość składa się na temat zebrany w hubie opieka i alimenty. Osobno, z perspektywy całego rynku pracy, o ochronie zatrudnienia rodziców pisze nasz siostrzany serwis — w artykule o końcu umów śmieciowych.

Źródła i dalsza lektura

Żłobek dla każdego dziecka: brak miejsc wypycha matki z rynku pracy

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kiedy w gminie nie ma żłobka albo wszystkie miejsca są zajęte, rodzina staje przed wyborem, który tylko z pozoru jest wolny: ktoś musi zostać z dzieckiem w domu przez pierwsze trzy lata, a tym kimś zostaje najczęściej matka. Wypadnięcie z pracy na tak długo oznacza niższą pensję po powrocie, wolniejszy awans i chudszą emeryturę — koszt, którego ojcowie w tej samej sytuacji ponoszą nieporównanie rzadziej. Razem chce, żeby dostęp do żłobka i przedszkola przestał być loterią zależną od zamożności gminy, i zapowiada miejsce w publicznej opiece dla każdego dziecka, z ciepłym posiłkiem i opieką dopasowaną do godzin pracy rodziców.

Bez żłobka powrót do pracy przestaje być realny

O zatrudnieniu matek rozstrzyga się na długo przed rozmową o awansie — już przy drzwiach żłobka, którego w okolicy nie ma. Dziecko od ukończenia urlopu rodzicielskiego do pójścia do przedszkola potrzebuje całodziennej opieki, a jeśli państwo jej nie zapewnia, lukę wypełnia praca jednego z rodziców wykonywana za darmo. W polskich rodzinach tę lukę zamyka przede wszystkim matka, bo tak układa się i tradycyjny podział ról, i prosta arytmetyka: skoro to ona zwykle zarabia mniej, „bardziej się opłaca", by z pracy zrezygnowała właśnie ona. Efekt jest trwały — im dłuższa przerwa, tym trudniejszy powrót, a różnica w zarobkach między kobietami z dziećmi i bez nich narasta z każdym rokiem poza rynkiem.

Skala instytucjonalnej opieki rośnie, ale wciąż nie nadąża za potrzebami. Pod koniec 2023 r. w żłobkach, klubach dziecięcych i u opiekunów dziennych było łącznie 226,4 tys. miejsc, a samą opieką żłobkową objęto ponad 176 tys. dzieci — dwa razy więcej niż dekadę wcześniej (GUS). Mimo tego wzrostu miejsce w opłacanej instytucji ma wciąż tylko co czwarte dziecko do lat trzech (NIK). Reszta rodzin radzi sobie sama: dziadkami, prywatną nianią za kilka tysięcy złotych albo właśnie rezygnacją matki z etatu.

Mapa białych plam pokrywa się z mapą wsi

Dostęp do żłobka zależy w Polsce od tego, gdzie się mieszka, a nie od tego, czy dziecko opieki potrzebuje. Najwyższa Izba Kontroli policzyła, że w 2022 r. aż 1123 gminy — ponad 45 proc. wszystkich — nie miały u siebie ani jednego żłobka czy klubu dziecięcego (NIK). Te braki nie rozkładają się przypadkowo. Żłobek albo klub działa w zaledwie części gmin wiejskich, podczas gdy w miastach są one standardem — i to właśnie na wsi matka najczęściej nie ma dokąd zawieźć dziecka, nawet gdyby chciała wrócić do pracy zarobkowej.

Program dopłat do tworzenia miejsc łata tę mapę powoli, bo buduje ją na zasadzie konkursu: gmina musi mieć środki, grunt i wolę, żeby o dofinansowanie wystąpić. Tam, gdzie budżet jest napięty, a lokalna władza uznaje opiekę nad małym dzieckiem za sprawę rodziny, a nie wspólnoty, żłobek nie powstaje — i kolejny rocznik matek zostaje z wyborem między nieobecnym etatem a nieobecną opieką.

Do europejskiego standardu wciąż daleko

Skali potrzeb nie wyznacza tu niczyje widzimisię — mierzy ją przyjęty na poziomie unijnym cel. W grudniu 2022 r. Rada Unii Europejskiej odnowiła tak zwane cele barcelońskie i wyznaczyła, że do 2030 r. opieką instytucjonalną powinno być objęte co najmniej 45 proc. dzieci poniżej trzeciego roku życia — właśnie po to, by zdjąć z kobiet przymus wyboru między macierzyństwem a pracą (Rada UE). Polska z odsetkiem rzędu jednej czwartej dzieci jest od tego pułapu daleko, a różnicy nie da się nadrobić bez publicznych pieniędzy i publicznej sieci placówek.

Sam żłobek to zresztą dopiero początek dnia. Rodzic pracujący na zmiany albo w handlu potrzebuje opieki, która nie kończy się o piętnastej i nie znika w sobotę — bo inaczej miejsce w żłobku i tak nie rozwiązuje problemu godzin, w których trzeba być w pracy. Bezpłatny posiłek w placówce ma z kolei tę zaletę, że wyrównuje szanse dzieci niezależnie od tego, ile rodziców stać na katering.

Różne miary, ta sama luka. Krajowe statystyki GUS liczą dzieci w żłobkach, klubach i u opiekunów dziennych, a unijny wskaźnik celu barcelońskiego obejmuje szerzej rozumianą opiekę formalną, także kilkugodzinną — dlatego konkretnych procentów z obu źródeł nie należy zestawiać wprost ani dodawać. Niezależnie od przyjętej definicji Polska plasuje się jednak wyraźnie poniżej unijnego pułapu na 2030 r.

Co proponuje Razem

Zagwarantujemy każdemu dziecku bezpłatny, ciepły posiłek w szkole, przedszkolu i żłobku. Zapewnimy miejsca w publicznych przedszkolach i żłobkach dla wszystkich dzieci. W wybranych placówkach zorganizowana zostanie sieć opieki popołudniowej i weekendowej.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Szkoła równych szans”, pkt 1–2, partiarazem.pl

Miejsce w publicznym żłobku i przedszkolu dla każdego dziecka — koniec z opieką rozdzielaną według zamożności gminy, tak by powrót matki do pracy nie zależał od loterii miejsca zamieszkania.
Bezpłatny, ciepły posiłek w żłobku, przedszkolu i szkole, niezależnie od portfela rodziców.
Opieka popołudniowa i weekendowa w wybranych placówkach, dopasowana do godzin pracy zmianowej i handlowej.

Postulat sieci żłobków wraca zresztą do Razem od lat. Wśród popartych przez partię żądań Socjalnego Kongresu Kobiet z 2018 r. znalazło się wprost „zwiększenie liczby miejsc w żłobkach i przedszkolach miejskich oraz obniżenie opłat za ich usługi" — rozwijamy ten wątek w tekście o postulatach Socjalnego Kongresu Kobiet.

Brak żłobka to jeden z powodów, dla których rynek pracy karze kobiety za dzieci — mechanizm tej „kary za macierzyństwo" rozkładamy w tekście o powrocie do pracy po urlopie macierzyńskim. Opieka nad dzieckiem to zaś tylko część nieodpłatnej pracy, którą wykonują głównie kobiety; jej pełną skalę pokazujemy w artykule o niewidzialnej pracy opiekuńczej, a całość tematu zbiera hub opieka i alimenty. Bezpłatny posiłek i publiczna edukacja od żłobka po szkołę to również oś programu naszego siostrzanego serwisu o szkole równych szans.