O żadnym innym dokumencie międzynarodowym nie opowiadano w Polsce tylu nieprawd, co o konwencji antyprzemocowej. Miała rozbijać rodziny, likwidować płeć, „przemycać ideologię gender” i uczyć dzieci nie wiadomo czego. W rzeczywistości to techniczny, dość nudny traktat o tym, jak państwo ma reagować, gdy ktoś bije, dusi albo szantażuje ekonomicznie osobę, z którą mieszka. Warto raz przeczytać, co w nim naprawdę stoi — bo to na tym tekście, a nie na jego karykaturze, opierają się kolejne próby wypowiedzenia.
Co naprawdę jest w konwencji
Pełna nazwa to Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej. Nazwa „stambulska” bierze się stąd, że otwarto ją do podpisu w Stambule 11 maja 2011 r. Jej sednem są konkretne, policzalne zobowiązania państwa — nie deklaracje światopoglądowe.
Po pierwsze, konwencja definiuje przemoc wobec kobiet szeroko: obok fizycznej, seksualnej i psychicznej wskazuje też szkodę ekonomiczną. To ona wprowadza do myślenia o przemocy pojęcie przemocy ekonomicznej — sytuacji, w której sprawca odbiera dostęp do pieniędzy, blokuje pracę albo trzyma ofiarę w zależności finansowej, żeby nie miała jak odejść. Bez tej kategorii część przemocy w ogóle nie istniała w oczach prawa.
Po drugie, konwencja nakłada twarde obowiązki infrastrukturalne. Państwo ma zapewnić całodobową, bezpłatną i ogólnokrajową infolinię dla osób doświadczających przemocy (art. 24), utworzyć odpowiednią liczbę łatwo dostępnych schronisk (art. 23) oraz przygotować procedury, które chronią ofiary i świadków przed wtórną wiktymizacją — czyli przed tym, żeby przesłuchanie i proces same w sobie nie stały się kolejną krzywdą. Wymaga też narzędzi natychmiastowego odseparowania sprawcy od osoby pokrzywdzonej (art. 52) — dokładnie tego, o czym piszemy w tekście o izolacji sprawcy przemocy.
Nie znajdziemy w niej za to tego, czym najczęściej straszono: likwidacji rodziny, zniesienia płci ani nakazu prowadzenia „edukacji seksualnej” w jakimś z góry określonym kształcie. Jest za to zdanie, które konserwatystom przeszkadza najbardziej: że obyczaj, tradycja, religia ani „honor” nigdy nie usprawiedliwiają przemocy (art. 12). Konwencja mówi wprost, że źródłem przemocy wobec kobiet jest ich nierówne traktowanie — i że dlatego trzeba z tą nierównością walczyć. Ta sama logika — przemoc wymierzona w kogoś za to, kim jest — stoi za atakami na osoby LGBT+, których polski kodeks karny wciąż nie widzi jako przestępstw z nienawiści; pisze o tym siostrzany serwis o równości: Homofobiczny atak to dla kodeksu karnego „zwykłe pobicie". To, co naprawdę uwiera przeciwników konwencji, nie ma wiele wspólnego z troską o rodzinę — chodzi o samą tezę, że kobietę trzeba chronić także wtedy, gdy krzywdzicielem jest ktoś z jej własnego domu.
Kto i kiedy chciał ją wypowiedzieć
Chronologia bywa celowo zamazywana, więc uporządkujmy fakty. Polska podpisała konwencję 18 grudnia 2012 r. Trzy lata później ją ratyfikowała: ustawa ratyfikacyjna z 6 lutego 2015 r. otworzyła drogę, a sam tekst konwencji ogłoszono w Dzienniku Ustaw (Dz.U. 2015 poz. 961). Od 1 sierpnia 2015 r. konwencja obowiązuje w Polsce jako prawo.
Pierwsza poważna zapowiedź odwrotu przyszła szybko. Pod koniec 2016 r. w Ministerstwie Sprawiedliwości trwały prace nad wymówieniem dokumentu — to wtedy Razem wydało swoje stanowcze stanowisko. Głośniejszy epizod nastąpił latem 2020 r.: 27 lipca minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro skierował wniosek o uruchomienie procedury wypowiedzenia konwencji, a premier zapowiedział skierowanie jej do Trybunału Konstytucyjnego. Równolegle Instytut Ordo Iuris prowadził obywatelską inicjatywę „Tak dla rodziny, nie dla gender”, pod którą zebrano około 150 tys. podpisów — projekt zmierzał do wyjścia z traktatu.
Kluczowy fakt, który ginie w emocjach: konwencji nigdy nie wypowiedziano. Mimo zapowiedzi z 2016 i 2020 r. Polska pozostała jej stroną i pozostaje nią do dziś. Straszenie „wypowiedzeniem” było realne jako zamiar polityczny, ale nie przełożyło się na zerwanie traktatu. To ważne, bo w publicznym obiegu krąży skrót „PiS wypowiedział konwencję” — który jest po prostu nieprawdziwy.
Co proponuje Razem
Stanowisko partii jest niezmienne od 2016 r. i sformułowane bez niedomówień:
Jako Razem stanowczo sprzeciwiamy się wypowiedzeniu przez Polskę Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej. (…) Konwencja nie podważa wartości rodziny. Konwencja mówi, że nic przemocy nie usprawiedliwia.— Partia Razem, Stanowisko ws. wypowiedzenia konwencji antyprzemocowej (20.12.2016), partiarazem.pl
Z tego stanowiska wynika kilka konkretów:
- Żadnego wypowiedzenia — Razem konsekwentnie broni obecności Polski w konwencji i traktuje próby jej zerwania jako uderzenie w bezpieczeństwo kobiet, nie jako spór o symbole.
- Pełne wdrożenie, nie martwy papier — całodobowa infolinia, realna sieć schronisk i ośrodków interwencji kryzysowej, przeszkolone służby i „niebieskie pokoje” chroniące przed wtórną wiktymizacją mają istnieć naprawdę, a nie tylko w tekście traktatu.
- Przemoc ekonomiczna jako przemoc — utrzymanie i stosowanie kategorii, którą konwencja wniosła do prawa, bo bez niej najczęstszy mechanizm uwięzienia ofiary w związku pozostaje niewidzialny.
- Skuteczna izolacja sprawcy — żeby wspólne mieszkanie opuszczał sprawca, a osoba pokrzywdzona mogła w nim zostać.
Skala problemu nie jest wymysłem aktywistek. Procedurą „Niebieskiej Karty” w 2022 r. objęto 71 631 osób dotkniętych przemocą domową, z czego zdecydowaną większość stanowiły kobiety. Konwencja jest ramą, która każe państwu na te liczby odpowiadać — dlatego bronienie konwencji nie jest pustym gestem — od niej zależy w praktyce to, czy ofiara przemocy w ogóle będzie miała gdzie zadzwonić i dokąd pójść.
Izolacja sprawcy i telefon zaufania to jednak dopiero początek drogi. Po nich człowiek w kryzysie potrzebuje wsparcia psychologicznego, które w Polsce bywa równie trudno dostępne jak schronienie — o tym, dlaczego pomoc psychiatryczna nie może zależeć od zasobności portfela, pisze siostrzany serwis: Zdrowie psychiczne bez kolejki i bez karty kredytowej.
Źródła i dalsza lektura
- Rada Europy — konwencja stambulska (strona oficjalna)
- Pełny tekst konwencji (Rada Europy, PDF) — m.in. art. 23 schroniska, art. 24 infolinia, art. 52 nakaz opuszczenia lokalu
- Ustawa z 6 lutego 2015 r. o ratyfikacji konwencji (ISAP, Dz.U. 2015 poz. 398)
- Tekst konwencji ogłoszony w Dzienniku Ustaw (ISAP, Dz.U. 2015 poz. 961)
- Prawo.pl — wniosek MS o wypowiedzenie konwencji (lipiec 2020)
- Prawo.pl — projekt Ordo Iuris „Tak dla rodziny, nie dla gender”, ok. 150 tys. podpisów
- Partia Razem — Stanowisko ws. wypowiedzenia konwencji antyprzemocowej (20.12.2016)
- Policja — statystyki przemocy domowej („Niebieska Karta”)